Các thỏa thuận và hành vi vi phạm có thể bị điều tra, xử lý theo Luật Cạnh tranh.
1. Tổng quan
Doanh nghiệp được quyền chủ động quyết định giá, phương thức phân phối, chiến lược phát triển thị trường, lựa chọn đối tác và thực hiện giao dịch mua bán, sáp nhập. Tuy nhiên, quyền tự do kinh doanh không loại trừ việc tuân thủ các giới hạn của pháp luật cạnh tranh. Một số thỏa thuận hoặc hành vi có thể bị cấm nếu đáp ứng các điều kiện luật định, đặc biệt khi chúng gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường.
Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 ngày 12/6/2018 (“Luật Cạnh tranh 2018”), có hiệu lực từ ngày 01/7/2019, điều chỉnh hành vi hạn chế cạnh tranh, tập trung kinh tế gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đến thị trường Việt Nam và hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Nghị định số 35/2020/NĐ-CP ngày 24/3/2020 (“Nghị định 35/2020/NĐ-CP”) quy định chi tiết một số nội dung của Luật.
Theo khoản 9 Điều 3 Luật Cạnh tranh 2018, vụ việc cạnh tranh bao gồm vụ việc hạn chế cạnh tranh, vụ việc vi phạm quy định về tập trung kinh tế và vụ việc cạnh tranh không lành mạnh. Trong phạm vi bài viết, các nhóm hành vi được tập trung phân tích gồm: (i) thỏa thuận hạn chế cạnh tranh; (ii) lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường; (iii) lạm dụng vị trí độc quyền; (iv) vi phạm quy định về tập trung kinh tế; và (v) cạnh tranh không lành mạnh.
Không phải mọi thỏa thuận hoặc hoạt động thuộc các nhóm trên đều mặc nhiên là vi phạm. Việc xác định cần căn cứ vào chủ thể, nội dung hành vi, thị trường liên quan, điều kiện cấm và các trường hợp miễn trừ (nếu có) theo quy định pháp luật.
2. Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh
2.1. Khái niệm và các loại thỏa thuận
Theo khoản 4 Điều 3 Luật Cạnh tranh 2018, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là thỏa thuận giữa các bên dưới mọi hình thức gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh. Điều 11 liệt kê 11 loại thỏa thuận:
1. Ấn định giá hàng hóa, dịch vụ trực tiếp hoặc gián tiếp, chẳng hạn thống nhất giá mua, giá bán, mức giá tối thiểu/tối đa, chiết khấu, phụ phí hoặc công thức tính giá.
2. Phân chia khách hàng, thị trường tiêu thụ hoặc nguồn cung, chẳng hạn phân chia địa bàn, nhóm khách hàng, nhà cung cấp hoặc thống nhất không tiếp cận khách hàng của bên kia.
3. Hạn chế hoặc kiểm soát sản lượng, số lượng, khối lượng sản xuất, mua, bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ.
4. Thông đồng để một hoặc một số bên thắng thầu trong việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ.
5. Ngăn cản, kìm hãm doanh nghiệp khác gia nhập thị trường hoặc phát triển kinh doanh.
6. Loại bỏ khỏi thị trường doanh nghiệp không tham gia thỏa thuận.
7. Hạn chế phát triển kỹ thuật, công nghệ hoặc hạn chế đầu tư.
8. Áp đặt điều kiện ký kết hợp đồng hoặc buộc doanh nghiệp khác chấp nhận nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tượng hợp đồng.
9. Không giao dịch với bên không tham gia thỏa thuận.
10. Hạn chế thị trường tiêu thụ hoặc nguồn cung của các bên không tham gia thỏa thuận.
11. Thỏa thuận khác gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh.
Thỏa thuận có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức. Tuy nhiên, việc trao đổi thông tin hoặc có hành vi tương tự giữa các doanh nghiệp, tự thân, chưa đủ để kết luận có thỏa thuận hạn chế cạnh tranh; cần có căn cứ xác định sự thống nhất ý chí và nội dung thỏa thuận thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật.
2.2. Các thỏa thuận bị cấm
Điều 12 Luật Cạnh tranh 2018 phân loại các thỏa thuận bị cấm như sau:
- Thỏa thuận giữa các doanh nghiệp trên cùng thị trường liên quan về ấn định giá, phân chia thị trường/khách hàng/nguồn cung hoặc hạn chế sản lượng (khoản 1, 2 và 3 Điều 11) bị cấm theo khoản 1 Điều 12.
- Thỏa thuận thông đồng đấu thầu, ngăn cản doanh nghiệp khác gia nhập/phát triển kinh doanh hoặc loại bỏ doanh nghiệp khác (khoản 4, 5 và 6 Điều 11) bị cấm theo khoản 2 Điều 12.
- Các thỏa thuận thuộc khoản 7 đến khoản 11 Điều 11 giữa các doanh nghiệp trên cùng thị trường liên quan bị cấm nếu gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trên thị trường (khoản 3 Điều 12).
- Thỏa thuận theo chiều dọc giữa các doanh nghiệp ở các công đoạn khác nhau trong cùng chuỗi sản xuất, phân phối, cung ứng đối với một loại hàng hóa, dịch vụ nhất định, thuộc các khoản 1, 2, 3, 7, 8, 9, 10 và 11 Điều 11, bị cấm nếu gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể (khoản 4 Điều 12).
Do đó, không nên áp dụng một tiêu chí duy nhất cho tất cả thỏa thuận. Cần xác định đúng loại thỏa thuận, quan hệ giữa các bên trong chuỗi cung ứng và điều kiện cấm tương ứng tại từng khoản Điều 12.
2.3. Đánh giá tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể
Theo Điều 13 Luật Cạnh tranh 2018, việc đánh giá có thể căn cứ vào một hoặc một số yếu tố: thị phần của các doanh nghiệp tham gia; rào cản gia nhập, mở rộng thị trường; hạn chế nghiên cứu, phát triển, đổi mới công nghệ hoặc năng lực công nghệ; khả năng tiếp cận, nắm giữ cơ sở hạ tầng thiết yếu; chi phí và thời gian khách hàng phải bỏ ra khi mua hàng hoặc chuyển sang sản phẩm, dịch vụ khác; và các yếu tố đặc thù của ngành, lĩnh vực.
Điều 11 Nghị định 35/2020/NĐ-CP hướng dẫn việc đánh giá các yếu tố này. Việc đánh giá cần đặt trong bối cảnh thị trường và chứng cứ cụ thể; không thể chỉ dựa vào tên gọi của thỏa thuận hoặc một chỉ số riêng lẻ để kết luận.
2.4. Miễn trừ
Theo khoản 1 Điều 14 Luật Cạnh tranh 2018, các thỏa thuận thuộc khoản 1, 2, 3, 7, 8, 9, 10 và 11 Điều 11, dù thuộc trường hợp bị cấm theo Điều 12, có thể được xem xét miễn trừ có thời hạn nếu có lợi cho người tiêu dùng và đáp ứng ít nhất một trong các điều kiện luật định: thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, công nghệ hoặc nâng cao chất lượng; tăng cường sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế; thúc đẩy áp dụng thống nhất tiêu chuẩn chất lượng, định mức kỹ thuật; hoặc thống nhất điều kiện thực hiện hợp đồng, giao hàng, thanh toán nhưng không liên quan đến giá và các yếu tố của giá.
Miễn trừ không áp dụng cho các thỏa thuận tại khoản 4, 5 và 6 Điều 11. Việc đáp ứng một điều kiện nêu trên cũng không đồng nghĩa doanh nghiệp đương nhiên được miễn trừ; cần tuân thủ các điều kiện và thủ tục pháp luật quy định.
3. Lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
3.1. Xác định vị trí thống lĩnh thị trường
Theo Điều 24 Luật Cạnh tranh 2018, một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường nếu có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan hoặc có sức mạnh thị trường đáng kể theo Điều 26.
Một nhóm doanh nghiệp có thể có vị trí thống lĩnh nếu cùng hành động gây tác động hạn chế cạnh tranh và có sức mạnh thị trường đáng kể hoặc có tổng thị phần đạt một trong các ngưỡng: hai doanh nghiệp từ 50%; ba doanh nghiệp từ 65%; bốn doanh nghiệp từ 75%; hoặc năm doanh nghiệp trở lên từ 85%. Nhóm này không bao gồm doanh nghiệp có thị phần dưới 10% trên thị trường liên quan.
3.2. Sức mạnh thị trường đáng kể
Điều 26 Luật Cạnh tranh 2018 yêu cầu xem xét một hoặc một số yếu tố: tương quan thị phần; sức mạnh tài chính và quy mô; rào cản gia nhập, mở rộng thị trường; khả năng nắm giữ, tiếp cận hoặc kiểm soát hệ thống phân phối, tiêu thụ hay nguồn cung; lợi thế công nghệ, hạ tầng kỹ thuật; quyền sở hữu, nắm giữ hoặc tiếp cận cơ sở hạ tầng thiết yếu; quyền sở hữu trí tuệ; khả năng chuyển đổi sang nguồn cung hoặc nhu cầu thay thế; và yếu tố đặc thù của ngành, lĩnh vực.
Điều 10 Nghị định 35/2020/NĐ-CP quy định chi tiết việc đánh giá. Vì vậy, thị phần là một yếu tố quan trọng nhưng không phải căn cứ duy nhất để xác định sức mạnh thị trường đáng kể.
3.3. Các hành vi lạm dụng bị cấm
Khoản 1 Điều 27 Luật Cạnh tranh 2018 quy định các hành vi bị cấm đối với doanh nghiệp, nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường:
1. Bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ đối thủ cạnh tranh.
2. Áp đặt giá mua, giá bán bất hợp lý hoặc ấn định giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại hoặc có khả năng gây thiệt hại cho khách hàng.
3. Hạn chế sản xuất, phân phối; giới hạn thị trường; hoặc cản trở phát triển kỹ thuật, công nghệ gây thiệt hại hoặc có khả năng gây thiệt hại cho khách hàng.
4. Áp dụng điều kiện thương mại khác nhau trong các giao dịch tương tự, dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến việc ngăn cản doanh nghiệp khác gia nhập, mở rộng thị trường hoặc bị loại bỏ.
5. Áp đặt điều kiện giao dịch hoặc buộc doanh nghiệp khác, khách hàng chấp nhận nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến đối tượng hợp đồng.
6. Ngăn cản doanh nghiệp khác tham gia hoặc mở rộng thị trường.
7. Hành vi lạm dụng khác bị cấm theo quy định của luật khác.
Không phải cứ bán dưới giá thành toàn bộ, áp dụng mức chiết khấu khác nhau hoặc hạn chế cung ứng là đương nhiên vi phạm. Cần đối chiếu đầy đủ điều kiện và yếu tố tác động được quy định tại điểm tương ứng của khoản 1 Điều 27.
4. Lạm dụng vị trí độc quyền
4.1. Xác định vị trí độc quyền
Theo Điều 25 Luật Cạnh tranh 2018, doanh nghiệp được coi là có vị trí độc quyền nếu không có doanh nghiệp nào cạnh tranh về hàng hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp đó kinh doanh trên thị trường liên quan. Việc xác định cần gắn với phạm vi thị trường liên quan theo Điều 9 và quy định hướng dẫn.
4.2. Các hành vi lạm dụng bị cấm
Theo khoản 2 Điều 27, doanh nghiệp có vị trí độc quyền bị cấm thực hiện:
- Các hành vi được dẫn chiếu tại điểm a khoản 2 Điều 27, gồm: áp đặt giá mua, giá bán bất hợp lý hoặc giá bán lại tối thiểu gây thiệt hại/có khả năng gây thiệt hại cho khách hàng; hạn chế sản xuất, phân phối, giới hạn thị trường hoặc cản trở phát triển kỹ thuật, công nghệ gây thiệt hại/có khả năng gây thiệt hại cho khách hàng; phân biệt điều kiện thương mại trong giao dịch tương tự với tác động loại trừ; áp đặt điều kiện hoặc nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến hợp đồng; và ngăn cản doanh nghiệp khác tham gia hoặc mở rộng thị trường.
- Áp đặt điều kiện bất lợi cho khách hàng (điểm b khoản 2 Điều 27).
- Lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng (điểm c khoản 2 Điều 27).
- Hành vi lạm dụng khác bị cấm theo quy định của luật khác (điểm d khoản 2 Điều 27).
Cần lưu ý: hành vi bán dưới giá thành toàn bộ nhằm loại bỏ đối thủ được quy định tại điểm a khoản 1 Điều 27 đối với doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh; khoản 2 Điều 27 không dẫn chiếu hành vi này vào danh mục hành vi lạm dụng vị trí độc quyền.
5. Vi phạm quy định về tập trung kinh tế
5.1. Các hình thức tập trung kinh tế
Theo Điều 29 Luật Cạnh tranh 2018, tập trung kinh tế gồm: (i) sáp nhập doanh nghiệp; (ii) hợp nhất doanh nghiệp; (iii) mua lại toàn bộ hoặc một phần vốn góp, tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối doanh nghiệp hoặc một ngành, nghề của doanh nghiệp đó; (iv) liên doanh giữa các doanh nghiệp; và (v) hình thức tập trung kinh tế khác theo quy định pháp luật.
Không phải mọi giao dịch mua cổ phần hoặc tài sản đều là mua lại doanh nghiệp theo Luật Cạnh tranh. Cần xem xét giao dịch có đạt ngưỡng kiểm soát, chi phối theo quy định, trong đó có các tiêu chí tại Điều 2 Nghị định 35/2020/NĐ-CP hay không.
5.2. Tập trung kinh tế bị cấm
Theo Điều 30 Luật Cạnh tranh 2018, tập trung kinh tế bị cấm nếu gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trên thị trường Việt Nam.
Điều 31 yêu cầu xem xét một hoặc một số yếu tố: thị phần kết hợp; mức độ tập trung thị trường trước và sau giao dịch; quan hệ giữa các bên trong chuỗi sản xuất, phân phối, cung ứng hoặc quan hệ giữa các ngành nghề đầu vào/bổ trợ; lợi thế cạnh tranh do giao dịch mang lại; khả năng tăng giá hoặc tăng tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu; khả năng loại bỏ hoặc ngăn cản doanh nghiệp khác gia nhập, mở rộng thị trường; và yếu tố đặc thù của ngành, lĩnh vực. Điều 15 Nghị định 35/2020/NĐ-CP hướng dẫn nội dung đánh giá.
5.3. Nghĩa vụ thông báo tập trung kinh tế
Theo Điều 33 Luật Cạnh tranh 2018, doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế phải thông báo cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi thực hiện giao dịch nếu đạt ngưỡng thông báo theo quy định.
Đối với doanh nghiệp không phải là tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm hoặc công ty chứng khoán, các ngưỡng chung được điều chỉnh theo Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 đến hết ngày 28/02/2027, gồm:
- Tổng tài sản tại thị trường Việt Nam của doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp liên kết trong năm tài chính liền kề trước năm thực hiện giao dịch: từ 6.000 tỷ đồng trở lên;
- Tổng doanh thu bán ra hoặc doanh số mua vào tại thị trường Việt Nam của doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp liên kết trong năm tài chính liền kề trước năm thực hiện giao dịch: từ 6.000 tỷ đồng trở lên;
- Giá trị giao dịch tập trung kinh tế: từ 2.000 tỷ đồng trở lên;
- Thị phần kết hợp trên thị trường liên quan: từ 20% trở lên.
Các ngưỡng trên là những căn cứ thông báo riêng biệt; cần đối chiếu từng tiêu chí với số liệu và phạm vi tính toán theo quy định. Ba ngưỡng về tài sản, doanh thu/doanh số và giá trị giao dịch được nâng gấp đôi so với mức trước ngày 01/7/2026; ngưỡng thị phần kết hợp 20% không thay đổi. Các mức điều chỉnh nêu trên không áp dụng cho tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm và công ty chứng khoán; các chủ thể này áp dụng ngưỡng riêng tại khoản 2 Điều 13 Nghị định 35/2020/NĐ-CP. Đối với giao dịch được thực hiện ngoài lãnh thổ Việt Nam, cần xem xét khoản 3 Điều 13.
Nghĩa vụ thông báo và việc giao dịch bị cấm là hai vấn đề khác nhau. Một giao dịch thuộc diện phải thông báo không đương nhiên bị cấm; giao dịch phải tuân thủ quy trình thẩm định và quyết định của cơ quan có thẩm quyền trước khi được thực hiện theo quy định.
5.4. Các hành vi vi phạm quy định về tập trung kinh tế
Điều 44 Luật Cạnh tranh 2018 quy định sáu nhóm vi phạm:
1. Không thông báo tập trung kinh tế theo Điều 33.
2. Thực hiện tập trung kinh tế khi chưa có thông báo kết quả thẩm định sơ bộ, trừ trường hợp được phép theo khoản 3 Điều 36.
3. Thuộc trường hợp phải thẩm định chính thức nhưng thực hiện giao dịch khi chưa có quyết định theo Điều 41.
4. Không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ điều kiện trong quyết định về tập trung kinh tế.
5. Thực hiện tập trung kinh tế trái với quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
6. Thực hiện tập trung kinh tế bị cấm theo Điều 30.
6. Cạnh tranh không lành mạnh
6.1. Khái niệm
Theo khoản 6 Điều 3 Luật Cạnh tranh 2018, hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi của doanh nghiệp trái với nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại và các chuẩn mực khác trong kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác.
6.2. Các hành vi bị cấm
Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018 quy định bảy nhóm hành vi:
1. Xâm phạm thông tin bí mật trong kinh doanh: tiếp cận, thu thập thông tin bằng cách chống lại biện pháp bảo mật của chủ sở hữu; hoặc tiết lộ, sử dụng thông tin khi chưa được chủ sở hữu cho phép.
2. Ép buộc khách hàng, đối tác kinh doanh của doanh nghiệp khác: đe dọa hoặc cưỡng ép họ không giao dịch hoặc ngừng giao dịch với doanh nghiệp đó.
3. Cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác: trực tiếp hoặc gián tiếp cung cấp thông tin không trung thực gây ảnh hưởng xấu đến uy tín, tình trạng tài chính hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đó.
4. Gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác.
5. Lôi kéo khách hàng bất chính: đưa thông tin gian dối/gây nhầm lẫn về doanh nghiệp hoặc hàng hóa, dịch vụ nhằm thu hút khách hàng của doanh nghiệp khác; hoặc so sánh hàng hóa, dịch vụ cùng loại mà không chứng minh được nội dung so sánh.
6. Bán dưới giá thành toàn bộ dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ doanh nghiệp khác cùng kinh doanh loại hàng hóa, dịch vụ đó.
7. Hành vi cạnh tranh không lành mạnh khác bị cấm theo quy định của luật khác.
Đối với xâm phạm bí mật kinh doanh, cần xem xét thông tin có thực sự là bí mật kinh doanh và cách thức bảo vệ, tiếp cận, sử dụng thông tin. Đối với quảng cáo hoặc so sánh sản phẩm, không phải mọi hoạt động quảng bá hay so sánh đều bị cấm; cần đối chiếu các dấu hiệu cụ thể tại khoản 5 Điều 45.
Hành vi bán dưới giá thành toàn bộ tại khoản 6 Điều 45 không đòi hỏi doanh nghiệp phải có vị trí thống lĩnh thị trường. Tuy nhiên, vẫn phải xem xét điều kiện hành vi dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ doanh nghiệp khác cùng kinh doanh loại hàng hóa, dịch vụ đó. Điều này khác với hành vi tại điểm a khoản 1 Điều 27, vốn áp dụng đối với doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh.
7. Kết luận
Luật Cạnh tranh 2018 kiểm soát nhiều dạng thỏa thuận và hành vi kinh doanh có thể làm suy giảm hoặc cản trở cạnh tranh trên thị trường. Năm nhóm được phân tích gồm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh, lạm dụng vị trí độc quyền, vi phạm quy định về tập trung kinh tế và cạnh tranh không lành mạnh. Mỗi nhóm có điều kiện áp dụng và căn cứ pháp lý riêng.
Việc đánh giá một hành vi có vi phạm hay không cần dựa trên tình tiết cụ thể, thị trường liên quan, vị thế của doanh nghiệp, nội dung thỏa thuận hoặc giao dịch và các điều kiện luật định. Không nên suy luận rằng một hành vi chỉ vì có hình thức tương tự ví dụ nêu trong bài viết thì đương nhiên cấu thành vi phạm pháp luật.
Tuyên bố miễn trừ
Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin pháp luật để tham khảo, không phải là ý kiến tư vấn của người viết bài hay của Công ty luật BFSC về các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh sẽ bị điều tra, xử lý theo quy định về tố tụng cạnh tranh của pháp luật Việt Nam. Do đó, người viết bài và Công ty luật BFSC không chịu trách nhiệm về bất cứ hậu quả hay thiệt hại nào trong trường hợp người đọc sử dụng thông tin trong bài viết như một ý kiến tư vấn cho các tình huống tương tự trên thực tế.
Mọi yêu cầu tư vấn về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, vụ việc cạnh tranh, tố tụng cạnh tranh, Quý khách hàng vui lòng liên hệ với Công ty luật BFSC tại Hà Nội theo thông tin liên lạc tại đây.

